Tombiş mi, Sağlıksız mı?

Biraz yuvarlak bir karın, dolgun yanaklar, yürürken hafifçe sallanan bir göbek… Kedilerin ve köpeklerin tombul hâllerini çok sevimli buluyoruz. Peki bu sevimlilik ne zaman sağlık açısından bir uyarıya dönüşüyor? Fazla kilonun ardındaki gerçeklere, veteriner hekimlerin kullandığı değerlendirme yöntemlerine ve daha sağlıklı bir yaşamın küçük ama önemli adımlarına bakıyoruz.

Kedinizin fotoğrafını çekip arkadaşlarınıza gönderiyorsunuz.

“Şu göbeğe bak!”

Gelen cevaplar tahmin edilebilir: Kalpler, gülen yüzler, “Isırırım ben bunu!” mesajları.

Köpeğinizin biraz kilo aldığını fark ettiğinizde de benzer bir şey yaşanıyor.

“Çok tatlı olmuş, biraz tombiş sadece.”

Sevdiğimiz hayvanların yuvarlak yanakları, yumuşacık karınları ve dolgun vücutları bize son derece sevimli gelebiliyor.

Ama sevimlilik ile sağlık her zaman aynı şey değil.

Üstelik fazla kilo genellikle bir sabah aniden ortaya çıkmıyor. Zaman içinde, fark edilmesi güç küçük değişikliklerle gelişiyor.

Biraz daha fazla mama. Akşam yemeğinden verilen birkaç lokma. Azalan yürüyüşler. Her doğru hareketin ardından sunulan ödüller.

Ve bir gün veteriner hekiminiz size şunu söylüyor:

“Biraz kilo vermesi gerekiyor.”

İlk tepkiniz şaşkınlık olabilir.

Çünkü sizin gözünüzde hâlâ aynı kedi, aynı köpek.

Oysa mesele görünüşten çok daha fazlası.

Sağlıklı bir vücut ağırlığı, hayvanlarımızın yalnızca nasıl göründükleriyle değil, nasıl hareket ettikleri ve nasıl yaşadıklarıyla ilgili.

Tombul olmak ne zaman sağlık sorununa dönüşüyor?

Kedilerde ve köpeklerde fazla kilo, vücutta ihtiyaç duyulandan fazla yağ dokusu birikmesi anlamına geliyor.

Obezite ise bu birikimin daha ileri düzeye ulaştığı bir durum.

Bu ayrım önemli çünkü vücut yağının artması yalnızca tartıdaki sayıyı değiştirmiyor.

Eklemlerin taşıdığı yükü artırabiliyor, hareket etmeyi zorlaştırabiliyor ve bazı metabolik hastalıkların gelişme riskini yükseltebiliyor.

Özellikle kedilerde obezite, diyabet ve eklem sorunları açısından önemli bir risk faktörü olarak değerlendiriliyor.

Köpeklerde de fazla kilo; hareket kısıtlılığı, eklem rahatsızlıkları ve yaşam kalitesinde azalmayla ilişkili olabiliyor.

Üstelik fazla kilonun uzun vadeli etkilerini inceleyen araştırmalar, yaşam süresiyle de bir ilişki olduğunu gösteriyor.

2019 yılında Journal of Veterinary Internal Medicine dergisinde yayımlanan bir araştırmada, yaklaşık 50 bin 800 kısırlaştırılmış köpeğin veteriner kayıtları incelendi.

Araştırmaya dahil edilen 12 köpek ırkının tamamında, fazla kilolu gruptaki köpeklerin medyan yaşam süresinin normal vücut kondisyonundaki köpeklere kıyasla daha kısa olduğu görüldü.

Farkın büyüklüğü ırklara göre değişiyordu.

Elbette gözlemsel bir araştırma, fazla kilonun her köpeğin ömründen belirli bir süre götüreceğini söylemiyor.

Ama bulgular önemli bir gerçeğe dikkat çekiyor:

Kilo kontrolü, hayvan sağlığının ertelenebilecek küçük bir ayrıntısı değil.

Tartıda yazan rakam her şeyi anlatmıyor

Beş kilogramlık bir kedi düşünün.

Fazla kilolu mu?

Aslında yalnızca bu bilgiyle cevap veremeyiz.

Çünkü kedinin vücut yapısı, iskelet büyüklüğü, kas kütlesi ve genel kondisyonu değerlendirilmeden ağırlığının uygun olup olmadığını belirlemek mümkün değil.

Köpeklerde bu durum daha da belirgin.

Bir Chihuahua ile bir Labrador’un aynı kiloda olması beklenemez. Hatta aynı ırktan iki köpeğin ideal ağırlıkları bile bireysel farklılıklar gösterebilir.

Bu nedenle veteriner hekimler yalnızca tartıdaki rakama değil, Body Condition Score adı verilen vücut kondisyon puanına da bakar.

Türkçede Vücut Kondisyon Skoru veya VKS olarak kullanılan bu sistem, hayvanın yağ dokusunu vücut görünümü ve elle muayene yoluyla değerlendirmeye yardımcı olur.

En yaygın kullanılan yöntemlerden biri dokuz puanlı sistem.

Bu sistemde genel olarak:

• 1–3/9: Zayıf veya belirgin derecede zayıf vücut kondisyonu.
• 4–5/9: İdeal vücut kondisyonu.
• 6–7/9: Fazla kilolu vücut kondisyonu.
• 8–9/9: Obez vücut kondisyonu.

Ama bu puanları evde bir fotoğrafa bakarak kesin biçimde belirlemek doğru değil.

Özellikle uzun tüylü hayvanlarda vücut hatları tüylerin altında gizlenebilir.

En güvenilir yaklaşım, veteriner hekimin hem vücut kondisyonunu hem de kas kütlesini değerlendirmesidir.

Çünkü yağ miktarıyla kas miktarı aynı şey değil.

Örneğin yaşlı bir hayvan, fazla yağ dokusu taşırken aynı zamanda kas kaybediyor olabilir.

Böyle bir durumda yalnızca kilo vermeye odaklanmak, asıl sağlık ihtiyacını gözden kaçırabilir.

Evde küçük bir kontrol yapabilir misiniz?

Veteriner hekim değerlendirmesinin yerine geçmese de evde bazı temel gözlemler yapabilirsiniz.

İlk olarak kedinizi veya köpeğinizi ayakta dururken yukarıdan inceleyin.

Kaburgalarının gerisinde bir bel hattı seçilebiliyor mu?

Ardından yandan bakın.

Karın bölgesi göğüs kafesinden arkaya doğru hafifçe yükseliyor mu, yoksa belirgin biçimde aşağı mı sarkıyor?

Son olarak ellerinizi göğüs kafesinin iki yanına nazikçe yerleştirin.

Kaburgaları aşırı baskı uygulamadan hissedebiliyor musunuz?

İdeal kondisyonlu birçok hayvanda kaburgalar ince bir yağ tabakasının altından kolayca hissedilebilir.

Fazla yağ birikimi olduğunda bunları hissetmek zorlaşabilir.

Ancak bu değerlendirme hayvanın ırkına, anatomisine ve sağlık durumuna göre farklılık gösterebilir.

Kedilerde karın bölgesinde bulunan doğal deri ve yağ kıvrımı da tek başına obezite kanıtı değildir.

Önemli olan bütün vücudu değerlendirmek.

Düzenli tartılmak, aynı açıdan çekilmiş fotoğraflarla değişimi izlemek ve veteriner kontrolünde vücut kondisyonunu kaydetmek bu konuda yararlı olabilir.

Ve sonuç beklediğinizden farklı çıkarsa şaşırmayın.

Bazen bir hayvanın fazla kilolu olduğunu anlamak için önce gözümüzün alıştığı görüntüyü sorgulamamız gerekiyor.

Fazla kilo neden bu kadar kolay alınıyor?

Bir köpeğin kilo almasının mutlaka çok fazla yemek yemesiyle ilgili olduğunu düşünmek kolay.

Ama konu daha karmaşık.

Beslenme miktarı kadar enerji ihtiyacı, aktivite düzeyi, yaş, kısırlaştırılma durumu ve bazı sağlık sorunları da kilo değişimini etkileyebilir.

Örneğin kısırlaştırma sonrasında bazı hayvanların enerji gereksinimleri azalabilir.

Bu, kısırlaştırılan her hayvanın mutlaka şişmanlayacağı anlamına gelmiyor.

Ancak daha önce uygun olan mama miktarı, değişen ihtiyaçlara göre yeniden değerlendirilmezse zaman içinde kilo artışı görülebilir.

Benzer şekilde yaşlanan bir köpek eskisine göre daha az hareket ediyor olabilir.

Aynı miktarda beslenmeye devam ederken harcadığı enerji azaldığında kilo almaya başlayabilir.

Kedilerde de ev ortamı önemli.

Günün büyük bölümünü kapalı bir alanda geçiren, oyun fırsatları sınırlı olan ve sürekli mama erişimi bulunan bazı kedilerde kilo kontrolü zorlaşabilir.

Üstelik bütün bunların yanında bizim küçük alışkanlıklarımız var.

Bir parça peynir. Bir kaşık yoğurt. Eğitim sırasında verilen ödüller. Akşam yemeğinden paylaşılan lokmalar.

Tek tek bakıldığında önemsiz görünen bu eklemeler, gün sonunda hayvanın toplam kalori alımında anlamlı bir yer tutabilir.

“Ama yemek yemeyi çok seviyor!”

Bu cümleyi kurmayan hayvan sahibi azdır.

Bazı köpekler mama kabı boşaldıktan hemen sonra yeni bir öğün yemeye hazır görünür.

Bazı kedilerse mama saatini dakikası dakikasına takip eden küçük birer yönetici gibi davranır.

Ancak yemek istemek, her zaman daha fazla enerjiye ihtiyaç duymak anlamına gelmez.

İştahı etkileyen pek çok unsur var.

Öğrenilmiş alışkanlıklar, çevresel uyaranlar, yiyeceğin çekiciliği ve günlük rutinler bunlardan bazıları.

Ayrıca her açlık benzeri davranışı yalnızca alışkanlık olarak değerlendirmek doğru değil; belirgin iştah değişiklikleri bazı hastalıkların belirtisi olabilir.

Özellikle iştah artışına kilo kaybı, aşırı su içme veya idrar miktarında değişiklik eşlik ediyorsa veteriner kontrolü gerekir.

Ama sağlıklı bir hayvanın sürekli yiyecek istemesi de her defasında yemek verilmesini gerektirmiyor.

Bazen köpeğimiz bizimle etkileşim kurmak istiyor olabilir.

Kedimiz günün o saatinde oyun oynamaya alışmış olabilir.

Sevgi göstermek için her zaman mama kullanmak zorunda değiliz.

Ödül mamaları: Küçük parçaların büyük hesabı

Köpeğinize eğitim sırasında birkaç küçük ödül veriyorsunuz.

Sonra eve döndüğünüzde bir tane daha.

Akşam arkadaşınız geldiğinde o da veriyor.

Günün sonunda toplam kaç ödül tüketildiğini hatırlamak zorlaşabiliyor.

American Animal Hospital Association (AAHA), hayvanlarda toplam günlük kalori alımının en fazla yaklaşık yüzde 10’unun ödüller ve tam dengeli olmayan ek yiyeceklerden gelmesini genel bir beslenme ilkesi olarak öneriyor.

Bu yaklaşımın amacı yalnızca aşırı kalori alımını önlemek değil.

Günlük beslenmenin büyük bölümünün tam ve dengeli mamadan sağlanmasını korumak.

Ancak yüzde 10, bütün hayvanlar için sınırsız bir ödül hakkı değil.

Özellikle fazla kilolu veya özel diyete ihtiyaç duyan hayvanlarda ödül miktarı daha farklı planlanabilir.

Pratik bir yöntem, günlük mamanın bir bölümünü eğitim ödülü olarak ayırmak.

Böylece hem ödüllendirme davranışını sürdürebilir hem de farkında olmadan ek kalori vermeyi azaltabilirsiniz.

Birden fazla kişinin yaşadığı evlerdeyse ortak bir beslenme planı oluşturmak özellikle yararlı.

Çünkü köpeğinizin aynı sabah dört farklı kişiden kahvaltı alması, onun açısından muhteşem bir fikir olabilir.

Sağlık açısından ise pek öyle değil.

Biraz kilo vermek, gerçekten fark yaratır mı?

Fazla kilolu bir köpeğin merdiven çıkarken zorlandığını düşünün.

Ya da kedinizin eskiden kolayca ulaştığı pencere önüne artık çıkmak istemediğini.

Bunlar her zaman kilo kaynaklı değildir; ağrı ve başka hastalıklar da aynı belirtileri yaratabilir.

Ancak aşırı yağ dokusunun azalması, uygun hastalarda hareketi kolaylaştırmaya ve yaşam kalitesini artırmaya katkıda bulunabilir.

Özellikle eklem rahatsızlığı bulunan hayvanlarda sağlıklı vücut kondisyonunun korunması önemlidir.

Ama hedefimiz yalnızca hayvanın daha ince görünmesi olmamalı.

Daha rahat hareket edebilmesi, oyun oynayabilmesi, günlük ihtiyaçlarını zorlanmadan karşılayabilmesi ve kas kütlesini koruyabilmesi de değerlendirilmelidir.

Bu nedenle kilo kontrolünde tek başarı göstergesi tartı değildir.

Vücut kondisyonu, kas kondisyonu, hareketlilik ve genel sağlık durumu birlikte takip edilmelidir.

Kedilerde hızlı kilo vermek neden tehlikeli?

Kediler söz konusu olduğunda özellikle dikkat edilmesi gereken bir konu var.

Aşırı hızlı kilo kaybı ve yetersiz beslenme ciddi sağlık sorunlarına neden olabilir.

Özellikle fazla kilolu bir kedinin birden yemek yemeyi bırakması, hepatik lipidoz adı verilen ve halk arasında karaciğer yağlanması olarak bilinen ciddi bir hastalığın gelişmesi açısından risk oluşturabilir.

Bu nedenle kedilere kendi başımıza açlık diyeti uygulamak tehlikelidir.

Mama miktarını bir anda ciddi biçimde azaltmak veya kedinin sevmediği bir mamayı yemesini bekleyerek uzun süre aç kalmasına izin vermek doğru değil.

Kediniz yemek yemeyi reddediyorsa bunu yalnızca diyetine direnmesi olarak değerlendirmeyin. Veteriner hekimle gecikmeden iletişime geçin.

Güvenli kilo kaybı, hayvanın ihtiyaç duyduğu temel besin öğelerini almaya devam ettiği, kontrollü ve düzenli izlenen bir süreç olmalı.

Özellikle kedilerde bu planın veteriner hekim tarafından hazırlanması büyük önem taşıyor.

Peki sağlıklı kilo kontrolü nasıl yapılır?

İlk adım, daha az mama koymak değil.

Önce mevcut durumu anlamak.

Kediniz veya köpeğiniz gerçekten fazla kilolu mu? İdeal ağırlığı ne olmalı? Günlük enerji ihtiyacı ne kadar? Başka bir sağlık sorunu var mı?

Bu soruların yanıtları veteriner hekim değerlendirmesiyle belirlenmeli.

Ardından beslenme planı oluşturulabilir.

Bu plan yalnızca günlük mama miktarını değil, kullanılacak mamanın besin içeriğini, öğün düzenini, ödülleri ve aktiviteyi de kapsamalı.

Bazı hayvanlar için standart mamanın porsiyonunu kontrollü biçimde ayarlamak uygun olabilir. Daha belirgin kilo fazlası bulunan hayvanlarda ise besinsel yeterliliği koruyacak özel kilo kontrol diyetleri gerekebilir.

Burada dikkat edilmesi gereken konu şu:

Kaloriyi azaltırken temel besin öğelerini yetersiz bırakmamak.

Bu nedenle özellikle ciddi kilo fazlasında, günlük mamayı rastgele yarıya indirmek yerine veteriner hekimin belirlediği plan izlenmeli.

Besin miktarını ölçmek için mutfak terazisi kullanmak da yararlı olabilir.

Çünkü bir ölçü kabının aldığı mama miktarı, ürünün tane boyutuna ve yoğunluğuna göre değişebilir.

Gram olarak ölçülen porsiyonlar genellikle daha tutarlı takip sağlar.

Ve elbette plan sabit kalmamalı.

Düzenli tartım ve kondisyon kontrolleriyle gerektiğinde güncellenmeli.

Hareket etmek yalnızca kalori yakmak değildir

Bir köpeği kilo vermesi için daha uzun yürüyüşlere çıkarmak ilk bakışta mantıklı görünebilir.

Ama fazla kilolu bir hayvanın eklemlerine bir anda ağır fiziksel yük bindirmek doğru olmayabilir.

Özellikle daha önce çok az hareket eden veya eklem sorunu bulunan köpeklerde egzersiz kademeli planlanmalıdır.

Başlangıçta daha kısa ama düzenli yürüyüşler uygun olabilir.

Köpeğin yaşına, sağlık durumuna ve hareket kapasitesine göre süre artırılabilir.

Üstelik yürüyüşlerin tek amacı daha fazla enerji harcamak değil.

Çevreyi keşfetmek, koklamak ve zihinsel olarak etkinleşmek de yaşam kalitesinin bir parçası.

Kediler içinse hareket çoğunlukla farklı biçimlerde planlanır.

Kısa olta oyunları, güvenli tırmanma alanları, uygun yiyecek bulmacaları ve hareket etmeyi teşvik eden etkinlikler kullanılabilir.

Ama obez bir kediden ilk günden sürekli zıplamasını veya uzun süre oyun oynamasını beklemeyin.

Özellikle eklem ağrısı bulunan hayvanlarda etkinliklerin veteriner hekim önerisiyle uyarlanması gerekir.

Amaç hayvanı yorarak kilo verdirmek değil.

Hareket etmeyi yeniden rahat, güvenli ve keyifli bir deneyime dönüştürmek.

Evde kilo kontrolünü zorlaştıran görünmez alışkanlıklar

Bazen sorun mama markasında değil, evin gündelik düzeninde saklıdır.

Köpeğiniz her misafir geldiğinde ödül mü alıyor?

Kedinizin mama kabı sürekli dolu mu?

Evde birden fazla hayvan varsa biri diğerinin mamasını yiyor olabilir mi?

Gün boyunca kimin ne kadar mama verdiği takip ediliyor mu?

Bu küçük ayrıntılar, kilo kontrolünü önemli ölçüde etkileyebilir.

Özellikle kedi ve köpeğin birlikte yaşadığı evlerde beslenme alanlarını ayırmak yararlı olabilir.

Çünkü farklı türlerin beslenme ihtiyaçları aynı değil.

Kedinin köpek mamasıyla, köpeğin de kedi mamasıyla düzenli beslenmesi uygun değildir.

Birden fazla hayvanın yaşadığı evlerde bireysel porsiyon takibi yapmak da önemlidir.

Bazen en etkili düzenleme daha pahalı bir mama almak değil.

Her hayvanın ne kadar yediğini gerçekten bilmektir.

Yaşlı hayvanlarda kilo kadar kas da önemli

Hayvanımız yaşlandığında beslenme ve hareket ihtiyaçları değişebilir.

Bazı köpeklerin enerji gereksinimleri azalır. Bazı yaşlı kedilerdeyse kilo ve kas kaybı önemli bir sağlık göstergesine dönüşebilir.

Bu nedenle bütün yaşlı hayvanlarda hedef yalnızca zayıflamak değildir.

Özellikle kas kaybı, hareket kısıtlılığı veya kronik hastalığı bulunan hayvanlar için özel beslenme değerlendirmesi gerekebilir.

Yaşlı bir kedinin kilo vermesini otomatik olarak iyi bir gelişme olarak görmek doğru değil.

Aynı şekilde yaşlı bir köpeğin iştahının azalması veya hızla zayıflaması da yalnızca yaşa bağlanmamalı.

Vücut kondisyonunun yanında kas kondisyonunun değerlendirilmesi, hayvanın gerçek beslenme durumunu anlamaya yardımcı olur.

Bu nedenle düzenli veteriner kontrollerinde her iki ölçümün de kaydedilmesi önerilir.

Sevgi, her zaman mama kabından geçmiyor

Bir köpeğin mutfağın kapısında oturup size baktığını hayal edin.

Elinizde küçük bir ödül var.

Onu vermek istiyorsunuz.

Çünkü sevdiğimiz bir canlıyı mutlu etmek, insanın hoşuna gidiyor.

Ama belki o anda köpeğinizin ihtiyacı olan şey, yeni bir lokmadan çok kısa bir oyun.

Belki kedinizin sabah sizi uyandırmasının nedeni mama değil, alıştığı etkileşimi başlatmak istemesi.

Elbette hayvanlarımızı yiyeceklerle ödüllendirmek yanlış değil.

Ödül mamaları eğitimde, oyunlarda ve olumlu deneyimler oluşturmada yararlı olabilir.

Ama sevgimizi göstermenin tek yolu yiyecek sunmak değil.

Birlikte yürümek, oyun oynamak, rahatça dinlenebilecekleri alanlar oluşturmak ve ihtiyaçlarını dikkatle gözlemlemek de ilişkinin önemli parçaları.

Belki de sağlıklı kilo kontrolünün en zor tarafı burada başlıyor.

Onları mutlu ettiğimizi düşündüğümüz bazı alışkanlıkları yeniden değerlendirmemiz gerekiyor.

Tombişlik değil, iyi bir hayat

Kedinizin yuvarlak yanaklarını sevmeyi bırakmanız gerekmiyor.

Köpeğinizin fotoğraflarını çekmeye, onunla oyun oynamaya veya ona küçük sürprizler hazırlamaya da devam edebilirsiniz.

Ama sevgiyle sağlık arasındaki ilişkiye biraz daha dikkatle bakmak gerekiyor.

Hayvanlarımızın sağlıklı bir kiloda olması, belirli bir görüntüye ulaşmaları için değil.

Rahatça hareket edebilmeleri, doğal davranışlarını sürdürebilmeleri ve yaşam kalitelerini koruyabilmeleri için önemli.

Bazen bunun yolu mama kabını yeniden ölçmekten geçiyor.

Bazen birkaç küçük alışkanlığı değiştirmekten.

Bazen de veteriner hekimin hazırladığı bir kilo kontrol programını sabırla sürdürmekten.

Ve bütün bunları yaparken unutmamamız gereken bir şey var.

Kedimizi veya köpeğimizi sevmenin ölçüsü, ona ne kadar yemek verdiğimiz değil.

Onun gerçekten neye ihtiyacı olduğunu ne kadar iyi anladığımız.

Çünkü en güzel göbek, en yuvarlak olan değil; arkasında sağlıklı ve iyi hisseden bir hayat taşıyan göbek.